Đường lưỡi bò là gì? Giải thích nguồn gốc và lý do bị cấm

Bạn có để ý rằng, cứ nhắc đến bản đồ Biển Đông, một đường gạch đỏ hình chữ U bất thường lại xuất hiện? Đó là “đường lưỡi bò” – một vấn đề pháp lý, không chỉ là nét vẽ, đã bị Tòa Trọng tài năm 2016 tuyên bố vô hiệu.

Số đoạn thẳng: 9 ·
Năm xuất hiện trên bản đồ: 1947 ·
Diện tích biển Đông bị tuyên bố chủ quyền: Khoảng 80% biển Đông ·
Phán quyết của Tòa Trọng tài: 2016 (vô hiệu hóa yêu sách)

5 sự thật quan trọng, một điểm chung: tất cả cho thấy yêu sách đường lưỡi bò là một tuyên bố đơn phương, không được luật pháp quốc tế bảo vệ.

Đường lưỡi bò là gì?

Câu trả lời đơn giản: Đường lưỡi bò (hay “đường chín đoạn”, trong tiếng Anh gọi là “Nine-dash line”) là một tập hợp các đoạn gạch nét đứt màu đỏ trên bản đồ, do Trung Quốc vẽ ra để tuyên bố chủ quyền đối với gần như toàn bộ Biển Đông. Theo Thư Viện Pháp Luật (cổng thông tin pháp lý Việt Nam), đây là đường ranh giới đơn phương, không có cơ sở từ bất kỳ điều ước quốc tế nào.

Định nghĩa và hình dạng

• Đường kéo dài từ bờ biển Trung Quốc xuống gần bờ biển Malaysia và Việt Nam, tạo thành một hình chữ U ngược.
• Bao phủ khoảng 3,5 triệu km² biển – theo Wikipedia tiếng Việt (bách khoa toàn thư mở), con số này tương đương gần 80% toàn bộ diện tích Biển Đông.

Nguồn gốc tên gọi “đường lưỡi bò”

• Ban đầu, bản đồ do Trung Hoa Dân Quốc công bố năm 1947 có tới 11 đoạn gạch, sau đó rút xuống còn 9.
• Từ “lưỡi bò” được người Việt Nam sử dụng rộng rãi trên các diễn đàn và mạng xã hội từ khoảng đầu những năm 2000 để chỉ thứ đường ranh giới trông “lạ lẫm” này.

The pattern: Một yêu sách bắt đầu bằng bản đồ, kết thúc bằng sự phản đối cũng qua bản đồ.

Điều này có nghĩa là: Ngay từ khi ra đời, đường lưỡi bò đã là một công cụ tuyên truyền trên giấy, chứ không phải một ranh giới được thương lượng hay công nhận.

Đường lưỡi bò là của ai?

Câu hỏi nghe có vẻ đơn giản, nhưng câu trả lời lại phức tạp: đường lưỡi bò là của riêng Trung Quốc – và chỉ của Trung Quốc – bởi không một quốc gia nào khác trên thế giới công nhận nó.

Chủ quyền đơn phương của Trung Quốc

• Trung Quốc gọi đây là “đường chín đoạn” và coi đó là yêu sách lịch sử không thể thương lượng.
• Trong một tuyên bố năm 2023, đại diện Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc (Reuters – hãng tin quốc tế) khẳng định: “Đường chín đoạn là yêu sách lịch sử, không ai có quyền can thiệp.”

Quan điểm của Việt Nam và quốc tế

• Việt Nam coi đây là một yêu sách phi pháp, xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của mình.
• Phán quyết ngày 12/7/2016 của Tòa Trọng tài thường trực (PCA – cơ quan trọng tài quốc tế) tại The Hague kết luận rằng các quyền lịch sử mà Trung Quốc tuyên bố trong phạm vi đường chín đoạn không tương thích với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).
• Chuyên gia luật biển quốc tế nhận định trên BBC News (hãng tin uy tín toàn cầu): “Đường lưỡi bò không có cơ sở trong luật pháp quốc tế hiện đại.”

Tại sao đường lưỡi bò lại bị cấm?

Nếu chỉ là một đường vẽ trên bản đồ, đáng lẽ nó không phải là vấn đề lớn. Nhưng khi một quốc gia sử dụng nó để tuyên bố chủ quyền, thậm chí gửi tàu hải quân đến thực thi, nó trở thành một hành vi vi phạm luật pháp quốc tế.

Vi phạm luật pháp quốc tế

• Theo UNCLOS 1982 (Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển), quốc gia ven biển chỉ có vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý tính từ đường cơ sở. Đường lưỡi bò vượt xa giới hạn này.
• Phán quyết PCA 2016 khẳng định: Trung Quốc không có “quyền lịch sử” với các vùng biển ở Biển Đông.

Lý do cấm tại Việt Nam

• Việt Nam cấm xuất bản và lưu hành bản đồ có đường lưỡi bò theo Nghị định 27/2017/NĐ-CP (văn bản pháp luật Việt Nam).
• Doanh nghiệp vi phạm có thể bị phạt hành chính từ 10-30 triệu đồng, tùy mức độ.
• Người dùng mạng xã hội đăng tải bản đồ có thể bị xử lý theo quy định về an ninh mạng.

Điều này có nghĩa là: Đối với doanh nghiệp xuất bản bản đồ hoặc quảng cáo ở Việt Nam, hậu quả của việc vô tình đưa đường lưỡi bò vào sản phẩm là một khoản phạt tài chính và uy tín có thể kéo dài.

Bản đồ đường lưỡi bò là gì?

Đây là câu hỏi mang tính thực hành nhất: làm thế nào để nhận ra thứ bản đồ cấm này?

Cách nhận diện đường lưỡi bò trên bản đồ

• Một dải gồm 9 đoạn gạch đứt màu đỏ, vòng cung từ đông bắc xuống tây nam Biển Đông.
• Trên bản đồ chính thống của Việt Nam (ví dụ bản đồ do Bộ Tài nguyên và Môi trường phát hành), đường lưỡi bò không xuất hiện.

Các phiên bản hiện đại và thay đổi

• Năm 2023, Trung Quốc phát hành bản đồ mới với đường lưỡi bò mở rộng, thay đổi một số đoạn và gây ra phản ứng mạnh từ các nước láng giềng.
• Theo Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam (cơ quan quản lý nhà nước), có nghiên cứu về ý tưởng “đường lưỡi bò liền nét” – một dạng mở rộng tham vọng cũ nhưng nguy hiểm hơn.

Hệ quả: Đối với người dùng Internet Việt Nam, kiểm tra mọi bản đồ Biển Đông trước khi chia sẻ hoặc đăng tải là một thói quen cần thiết, bất kể nền tảng nào.

Đường lưỡi bò tiếng Anh là gì và các thuật ngữ liên quan

Một chút kiến thức về thuật ngữ có thể giúp bạn đọc tài liệu quốc tế dễ dàng hơn.

Thuật ngữ tiếng Anh (Nine-dash line, U-shaped line)

• “Nine-dash line” là tên gọi chính thức trong tiếng Anh. Đôi khi còn gọi là “U-shaped line” vì hình dạng của nó.
• Trong các văn bản pháp lý của Tòa Trọng tài thường trực (PCA), thuật ngữ được sử dụng là “nine-dash line” hoặc “nine-dotted line”.

Baby đường lưỡi bò – hiện tượng mạng xã hội

• “Baby đường lưỡi bò” là một meme trên mạng xã hội Việt Nam, thường dùng để chế giễu yêu sách của Trung Quốc.
• Meme này xuất hiện từ khoảng năm 2020, lan truyền nhanh trên TikTok và Facebook, thể hiện sự bất bình của giới trẻ một cách hài hước.
• Các thuật ngữ liên quan khác: “đường chín đoạn” (chính thống), “claim line” (tiếng Anh).

Điều này có nghĩa là: Trong khi Trung Quốc coi đó là một “yêu sách quốc gia” nghiêm túc, thì với người Việt, nó cũng là một biểu tượng cho sự bất công có thể bị chế giễu bằng chính ngôn ngữ mạng.

Dòng thời gian đường lưỡi bò

Một bức tranh rõ ràng hơn sẽ hiện ra khi nhìn vào các mốc thời gian.

• 1947: Bản đồ “Đường chín đoạn” lần đầu được Trung Hoa Dân Quốc (Wikipedia tiếng Anh) công bố.
• 1958: Trung Quốc (CHND Trung Hoa) tái khẳng định đường này trong tuyên bố lãnh thổ (Wikipedia tiếng Anh).
• 1974: Xung đột Hoàng Sa giữa Trung Quốc và Việt Nam (Wikipedia tiếng Anh).
• 1982: UNCLOS ký kết, quy định ranh giới biển dựa trên thềm lục địa và đặc quyền kinh tế.
• 2014: Sự cố giàn khoan Hải Dương 981 trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam (BBC News).
• 12/7/2016: Tòa Trọng tài thường trực (PCA) ra phán quyết bác bỏ yêu sách đường lưỡi bò.
• 2023: Trung Quốc phát hành bản đồ mới với đường lưỡi bò mở rộng, gây phản ứng mạnh từ các nước láng giềng (Reuters).

Mô hình hiện ra: 76 năm kể từ lần đầu xuất hiện, đường lưỡi bò vẫn chỉ là một đường vẽ – không được công nhận, không có cơ sở pháp lý, nhưng lại là công cụ để Trung Quốc leo thang căng thẳng.

“Việt Nam kiên quyết bảo vệ chủ quyền và yêu cầu các bên tôn trọng luật pháp quốc tế.”

– Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Việt Nam, sau phán quyết Tòa Trọng tài 2016 (Bộ Ngoại giao Việt Nam)

“Đường chín đoạn là yêu sách lịch sử, không ai có quyền can thiệp.”

– Đại diện Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc, tuyên bố năm 2023 (Reuters)

“Đường lưỡi bò không có cơ sở trong luật pháp quốc tế hiện đại.”

– Chuyên gia luật biển quốc tế, nhận định trên BBC (BBC News)

Không chỉ là một đường vẽ, đường lưỡi bò là một điểm nóng địa chính trị đang thử thách lòng kiên nhẫn của luật pháp quốc tế. 76 năm sau khi xuất hiện, nó vẫn chưa biến mất – và cho đến khi Trung Quốc chọn con đường đối thoại thay vì đơn phương, các quốc gia ven Biển Đông vẫn phải sống chung với một thực tế: một đường kẻ trên giấy, nhưng lại có thể gây ra xung đột ngoài thực tế. Đối với Việt Nam, sự lựa chọn là rõ ràng: tiếp tục kiên trì lập trường pháp lý, hoặc chấp nhận một trật tự biển bị xói mòn từng ngày. Để theo dõi thủy triều phục vụ đánh bắt, bạn có thể tham khảo Lịch thủy triều hôm nay. Về lịch sử bảo vệ chủ quyền, xem thêm Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý do Lý Thường Kiệt lãnh đạo.

Câu hỏi thường gặp